«کبوتر بال سفید را باد آورده/ بوی گل سنجد به ما آورده/ میل من نبود به این دیار آمدنم/ عشق تو مرا به این دیار آورده» این چهاربیتی را شماری از دختران در یک شب‌‌نشینی در کابل با همراه با نواختن دایره (دف)، یکی از سازهای موسیقی خراسانی، همخوانی می‌کنند.

مژگان که ۲۴ سال دارد، به ایندیپندنت فارسی می‌گوید از ترس طالبان نمی‌توانند صدای موسیقی را بلند کنند و به همین دلیل در شب‌نشینی‌ها و مهمانی‌های خانوادگی، دختران و زنان برای خوش‌گذرانی به ترانه‌‌خوانی با ساز دایره روی می‌آورند. 

او گفت: «عروسی برادرم دو ماه قبل بود و ما هر شبی که مراسم داشتیم، در خانه دایره می‌زدیم و خیلی آن شب‌ها خوش گذشت. از وقتی که طالبان دوباره آمدند، ما مثل دیگر سابق نمی‌توانیم صدای موسیقی را بلند کنیم. به همین دلیل با علاقه و اشتیاق، به نواختن دایره روی آوردیم. هیچ‌یک از ما دخترها نواختن دایره را به‌صورت حرفه‌ای آموزش ندیده بود، اما کم‌کم یاد گرفته‌ایم چگونه آن را بنوازیم.»

در دوران حاکمیت مجدد طالبان در افغانستان، نواختن هرگونه ساز ممنوع شده است، با این حال دایره همچنان در افغانستان به فروش می‌رسد و مردم افغانستان برای اینکه موسیقی همچنان در محافل خوشی، شب‌نشینی‌ها و تفریح‌هایشان حضور داشته باشد، با این ساز عشق، شور و شوق به موسیقی را زنده نگه می‌دارند. 

در استان هرات در غرب افغانستان، مانند دوران نخست حاکمیت طالبان، زنانی که به «مطرب» مشهورند، همراه با دایره زدن، آواز می‌خوانند. این زنان موسیقی را حرفه خود نمی‌دانند، اما به‌صورت غیرحرفه‌ای، ترانه‌های محلی ساده را با همراهی دایره اجرا می‌کنند.

البته در دوران نظام جمهوری، زنان مطرب استان هرات کمتر به مراسم دعوت می‌شدند، اما اکنون به دلیل ممنوعیت موسیقی، بازار کار این زنان مطرب که اغلب مسن‌اند، دوباره رونق گرفته است.

سوسن ۲۲ ساله، ساکن هرات، به ایندیپندنت فارسی می‌گوید که پیدا کردن مطرب برای مراسم جشن، به‌‌ویژه عروسی، دشوار است، زیرا شمار مطرب‌ها کم است و خیلی از آنان نیز از طالبان می‌ترسند و از بیم بازداشت، پاسخ رد می‌دهند. او می‌افزاید: «بیشتر مطرب‌ها سواد ندارند و تنها دایره نواختن بلدند. بازهم خوب است که این مطرب‌ها به مراسم می‌آیند و دایره می‌نوازند.» 

یکی از دلایل محبوبیت دایره این است که هم ساختش آسان و هم‌ قیمتش در بازار ارزان  (زیر ۱۰ دلار) است و مردم توان خرید آن را دارند. افزون بر این، دایره در مقایسه با بسیاری از سازهای دیگر به برق یا تجهیزات جانبی نیاز ندارد و حمل و استفاده از آن نیز آسان است. همین ویژگی‌ها باعث شده است که این ساز با استقبال گسترده‌ مردم افغانستان مواجه شود.

رژیم طالبان هم ساز دایره یا دف را علنا ممنوع نکرده و به همین دلیل تنها سازی است که در مراسم خوشی و تفریح بدون پرده‌پوشی نواخته می‌شود. 

در افغانستان دایره را از پوست گوسفند یا بز می‌سازند. البته نمونه‌های ارزان‌تر هم موجود است که از ورق‌های نازک پلاستیکی تهیه می‌شود. 

دایره (دف) یکی از سازهای محلی افغانستان است و در شماری از آهنگ‌های مشهور محلی فارسی و پشتو از این ساز استفاده شده است. 

در شبکه‌های اجتماعی ویدیوهای متعددی منتشر شده‌اند که نشان می‌دهند در جشن‌های بهاری امسال، دایره تنها سازی بود که به دورهمی‌های جوانان شور و حال بخشید و حال‌وهوای موسیقی را به این گردهمایی‌ها آورد. افزون بر این، در تیک‌تاک، فیس‌بوک و اینستاگرام نیز ویدیوهای فراوانی از دختران و زنان افغانستان در حال نواختن دایره و اجرای ترانه‌های محلی منتشر می‌شود.

برخی کاربران شبکه‌های اجتماعی از دایره به‌عنوان «آخرین صدای موسیقی» در افغانستان یاد می‌کنند و معتقدند این ساز باعث شده موسیقی همچنان در زندگی روزمره مردم‌ــ‌ هرچند محدود‌ــ حضور داشته باشد.

با این حال، مواردی نیز گزارش شده است که ماموران امر به معروف طالبان و همچنین نیروهای پلیس این گروه، شماری از مردم را به اتهام نواختن سازهای موسیقی، از جمله دایره، بازداشت کرده‌اند. در استان قندهار، در جنوب افغانستان، که محل اقامت ملا هبت‌الله آخندزاده، رهبر طالبان، است، دایره بخشی از موسیقی محلی این استان به شمار می‌رود، اما طالبان نواختن آن را ممنوع کرده‌اند. عکسی منتشر شده که نشان می‌دهد طالبان یکی از جوانان قندهار را تحقیر کرده‌اند. به این صورت که دایره را بر سر او شکسته، سپس آن را به گردنش آویخته‌اند و در نهایت تصویر او را در شبکه‌های اجتماعی منتشر کرده‌اند.

در چندین مورد هم ماموران امر به معروف طالبان سازهای موسیقی، از جمله دایره، را به آتش کشیده‌اند.

افغانستان تنها کشوری در جهان است که موسیقی در آن ممنوع شده و فعالان و هنرمندان عرصه موسیقی از ترس طالبان امکان اجرای آزادانه آثارشان را ندارند. در نتیجه، موسیقی به‌صورت زیرزمینی و مخفیانه درآمده است که به هنر موسیقی در افغانستان ضربه سنگینی وارد کرده است.

با این حال، رواج نواختن دایره، راه یافتن این ساز به درون خانه‌ها و افزایش علاقه بخشی از مردم به خواندن ترانه با همراهی دایره، امید به حفظ و حتی گسترش موسیقی محلی را تقویت کرده است.

در شرایطی که موسیقی در افغانستان با محدودیت‌هایی بی‌سابقه روبرو است، دایره دیگر تنها یک ساز موسیقی نیست، بلکه برای بسیاری از مردم به نمادی از حفظ موسیقی محلی و میراث فرهنگی افغانستان تبدیل شده است. هرچند اجرای رسمی و عمومی موسیقی با محدودیت‌های شدید روبرو است، دایره همچنان در خانه‌ها، محافل زنانه، شب‌نشینی‌ها و گردهمایی‌های کوچک نواخته می‌شود و مردم و هنرمندان را به تداوم بخشی از سنت‌ موسیقایی افغانستان امیدوار نگه داشته است.